Abese Sûresi 23. Âyet

Elmalılı Tefsiri

كَلَّا – Müfessirlerin çoğu burada kellâ, hakka ma’nâsına olduğunu söylemişlerdir. Ya’ni doğrusu insan cinsi لَمَّا يَقْضِ مَآ اَمَرَهُ Allahın emrettiğini hiç temam yapmadı - şükrünü, ubudiyyetini tam iyfa etmedi. Mücahid ve Katâdeden nakledildiğine göre müfessirîn demişlerdir ki: burada «مَآ اَمَرَهُ» dan murad, cemîı mâ emrehu dur, ya’ni teklif mebdeinden kabre gömülünciye kadar, yâhud hılkati Âdemden bu zamana kadar bunca seneler asırlar geçmiş olduğu halde insan cinsi hılkatinden matlûb olan kemâle irmedi. Allahın emirlerini tamamiyle yerine getirmedi. Çünkü şekûr olan kullar pek az «وَقَلٖيلٌ مِنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ» olduğu gibi bir nevi’ kusurdan hali olan ferdler de yok gibidir. Kazada itmam ma’nâsı bulunduğu ve «لَمَّا» cahdi müstağrak ifade eylediği cihetle nefiy, selbi küllî ile nefyi temam ma’nâsında zâhirdir. Ancak «يَقْضِ» zamiri her ferde değil, cinsi insana yâhud müstağni görünen insana raci’ olmak i’tibariyle kazıyyei mühmele olarak ref’ı iycabı küllî mahiyyetinde demektir. Onun için ıbadi muhlesîn gibi ba’zı ferdlerin vazîfelerini iyfa etmiş olmalarına mani’ olmazsa da cinsi beşerin vazîfesini tamamiyle hiç de yapmamış olduğunu ifadede nasstır. Onun için umumiyyet i’tibariyle insanlık daha çok büyük terakkî ve tekâmüle muhtacdırki bu ma’na Sûrei insanda «نَبْتَلٖيهِ» kaydiyle ifade edilmişti ve onun için hazreti Sıddîk «يَا لَيْتَهَا كَانَتْ تَمَّتْ» demişti. İnsan, Allahın iyi bir nuşura irdirmek için olan emirlerini tam iyfa etmemiş olduğunu evvelâ kendi hılkatinin nasıl cereyan etmekte bulunduğunu mülâhaza ederek anlasın.